ABD ve İran arasındaki temasların neticesinde, Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, barış anlaşmasına ulaşıldığını ve nihai imzaların 19 Haziran’da İsviçre’de atılacağını duyurdu. ABD Başkanı Donald Trump ve İran Dışişleri Bakanı Yardımcısı Kazım Garibabadi de bu anlaşmanın doğruluğunu onayladı. Ancak, bu anlaşmanın ne ölçüde uygulanacağı sorusu, iki ülke arasındaki ilişkilerin doğası gereği şimdiden tartışma konusu oldu. Peki, 1979 devriminden önce yakın müttefik olan İran ve ABD arasındaki ilişkiler nasıl bu noktaya geldi? Tahran ile Washington arasındaki süreçte meydana gelen 7 önemli kırılma noktası nelerdir?

ABD ve İran arasındaki ilişkilerdeki en kritik kırılma noktası “1979 devrimi” olmuştur. Devrim öncesi dönemde, Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin liderliğindeki İran, ABD ile o kadar sıkı bağlara sahipti ki, ABD’nin 39. Başkanı Jimmy Carter, 1978 yılında eşiyle birlikte Tahran’a giriş yaptı. Ancak, bu yakın ilişkilerin düşmanlığa dönüşmesi çok uzun sürmedi. Şah’ın 1979’da devrilmesinin ardından İran İslam Cumhuriyeti’nin ilan edilmesiyle birlikte, ABD İran’da “Büyük Şeytan” olarak anılmaya başlandı. Bu noktadan sonra ilişkiler o kadar gerildi ki, 2002 yılında ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı “şer ekseni” olarak tanımladığı ülkeler arasına kattı.

Günümüz sorunlarının bir kısmının kökeni 1953 yılında gerçekleşen darbe girişimine dayanıyor. İran, zengin petrol kaynaklarıyla gelişmiş sanayisi olan ve enerji ihtiyacı duyan Batılı ülkeler için stratejik bir ülke konumundaydı. İngiltere, 1951 yılına kadar bu petrol yatakları üzerinde tekel sahibi olduğundan, İran halkının düşünceleri Londra için pek de önemli değildi. Ancak bu durum, 28 Nisan 1951’de Muhammed Musaddık’ın İran Başbakanı olmasıyla değişti. Musaddık, İngilizlerin İran’a ait petrol kaynaklarını kendilerine aitmiş gibi kullanmasından rahatsız olmuş ve göreve geldikten kısa bir süre sonra İngiliz petrol altyapısını millileştirmiştir.

İngiltere, Musaddık’ın bu hamlesine sert bir şekilde karşılık verdi. İran Başbakanı ile ortak bir çözüm bulamayacağını anlayan Londra, ABD’deki Eisenhower yönetimini ve CIA’yı bir darbe planlaması için ikna etmeye çalıştı. Kısa zaman sonra Musaddık’a karşı düzenlenecek ilk darbe girişiminin ilk adımları atıldı, ancak bu girişim başarısız oldu ve Şah, öfkeli protestolar nedeniyle İran’ı terk etmek zorunda kaldı. Fakat ABD ve İngiltere’nin ikinci darbe girişimi başarılı oldu ve Musaddık devrildi. Şah, geri döndü ve iktidar karşılığında ABD, İngiliz ve Fransız petrol şirketlerine İran petrol endüstrisinin yüzde 40’ına 25 yıllığına sahip olma izni veren bir anlaşmayı imzaladı. Bu durumdan sonra İran Şahı, ABD için stratejik bir müttefik haline geldi. Soğuk Savaş yıllarında Sovyetler Birliği sınırında, petrol açısından zengin bir ülkenin ABD yanında yer alması, Washington’un enerji güvenliğini artıracak ve Sovyetler Birliği’nin Orta Doğu’ya erişimini engelleyecek önemli bir faktör olacaktı.